Bản chất, chức năng và phân loại các hiện tượng tâm lý

Tâm lý con người sinh ra từ đâu? Nghe thì trừu tượng, nhưng triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử trả lời khá rành mạch, gói gọn trong ba ý. Trả lời xong câu đó rồi thì hai câu tiếp theo dễ hình dung hơn nhiều: tâm lý dùng để làm gì, và nó gồm bao nhiêu kiểu. Nếu bạn muốn xem trước toàn cảnh các nhánh của ngành, bài trước về Hành trình khám phá tâm lý học đã đi một vòng qua chúng rồi.

Tâm lý là sản phẩm của não

Nhiều người vẫn nghĩ tâm lý, tinh thần, tâm hồn là cái gì đó tách hẳn khỏi thể xác, kiểu một “linh hồn” độc lập bay lơ lửng đâu đó. Nhưng mọi cảm xúc, suy nghĩ, ý chí của bạn đều là hoạt động của bộ não, cụ thể là của hệ thần kinh trung ương.

Não hoạt động theo cơ chế phản xạ: nhận kích thích từ thế giới bên ngoài, xử lý, rồi phát ra phản ứng. Đây chính là chỗ Ivan Pavlov để lại dấu ấn lớn nhất. Từ những thí nghiệm trên chó, ông cho thấy một phản ứng vốn không có sẵn vẫn có thể được tạo ra bằng cách ghép một kích thích trung tính với một kích thích tự nhiên, lặp lại đủ nhiều lần. Nói cách khác, những thứ ta hay coi là “bản tính” cũng có phần được não học lấy, theo một cơ chế quan sát và đo đạc được.

Không có não hoạt động bình thường thì không có tâm lý bình thường. Đơn giản vậy thôi.

Cùng một hiện thực, mỗi người một hình ảnh

Đây là ý quan trọng nhất, và nó giải thích vì sao mỗi người một tính. Não không tự nhiên sinh ra tâm lý. Tâm lý xuất hiện khi thế giới bên ngoài, gồm sự vật, hiện tượng, con người, hoàn cảnh sống, tác động vào não và não phản ánh lại.

Nhưng đây không phải kiểu phản ánh y hệt như gương soi. Nó giống ánh sáng đi qua lăng kính hơn: cùng một tia sáng trắng, qua lăng kính lại tách ra thành nhiều màu khác nhau, tùy chất liệu và góc đặt của chính cái lăng kính đó.

Con người mình cũng vậy. Cùng đứng trước một cảnh hoàng hôn, người vừa chia tay người yêu sẽ thấy man mác buồn, còn người vừa được lên chức thấy nó lãng mạn và đẹp đẽ. Cùng một hiện thực khách quan, nhưng lăng kính của mỗi người, tức kinh nghiệm sống, tâm trạng, tính cách, trình độ hiểu biết, lại khác nhau, nên hình ảnh tâm lý tạo ra cũng khác nhau. Đó là lý do vì sao hai anh em ruột, sinh ra cùng bố mẹ, học cùng trường lớp, mà tính cách vẫn có thể trái ngược hoàn toàn.

Tâm lý người mang bản chất xã hội và tính lịch sử

Đây là điểm khác biệt căn bản giữa tâm lý người và tâm lý con vật. Tâm lý người không chỉ hình thành từ việc tiếp xúc với thế giới tự nhiên, mà chủ yếu hình thành qua hoạt động và giao tiếp trong các mối quan hệ xã hội: gia đình, nhà trường, bạn bè, công việc, văn hóa dân tộc.

Có những trường hợp trẻ em vì lý do đặc biệt bị tách khỏi môi trường xã hội loài người từ rất nhỏ. Ca được ghi chép kỹ nhất là cậu bé người ta đặt tên là Victor, được tìm thấy trong rừng vùng Aveyron của Pháp năm 1800, chừng mười hai tuổi, không nói được tiếng nào. Bác sĩ Jean Itard nhận nuôi và dạy cậu suốt mấy năm, rồi viết lại thành hai bản báo cáo, bản đầu năm 1801 và bản sau năm 1806. Victor học được nhiều thói quen sinh hoạt và tỏ ra gắn bó với người chăm sóc, nhưng chưa bao giờ nói được thành lời.

Cần cẩn thận với những ca kiểu này: chúng cực hiếm, không ai biết đứa trẻ đã ở trong tình trạng nào trước lúc bị bỏ rơi, và không thể có nhóm đối chứng để so. Nên chúng gợi ý chứ chưa chứng minh được điều gì. Nhưng cái chúng gợi ý thì khớp với mọi thứ khác ta biết: có não thôi chưa đủ, phải sống trong xã hội loài người thì tâm lý người mới thực sự hình thành.

Và tâm lý còn mang tính lịch sử nữa. Tâm lý một đứa trẻ Việt Nam thế kỷ 21 chắc chắn khác xa tâm lý một đứa trẻ Việt Nam thời phong kiến, vì hoàn cảnh xã hội, kinh tế, văn hóa đã đổi khác quá nhiều. Tâm lý gắn liền và biến đổi theo dòng lịch sử của cá nhân, của dân tộc, của cộng đồng.

Tâm lý dùng để làm gì

Nếu ví con người như một chiếc xe đang chạy trên đường đời, thì tâm lý vừa là hệ thống định vị vừa là tay lái của chiếc xe đó. Nó làm ba việc.

Thứ nhất là định hướng. Nhờ nhận thức, tình cảm, niềm tin, tâm lý giúp con người xác định mục đích và động cơ cho hành động của mình. Bạn muốn học giỏi, muốn kiếm tiền, muốn được yêu thương: tất cả những cái “muốn” đó đều là tâm lý đang làm nhiệm vụ định hướng, giống kim la bàn chỉ ra hướng đi.

Thứ hai là điều khiển và điều chỉnh hoạt động. Xác định hướng xong rồi thì phải có người cầm lái chứ. Tâm lý, đặc biệt là ý chí, giúp con người điều khiển hành vi sao cho khớp với mục đích đã đề ra, đồng thời linh hoạt điều chỉnh khi hoàn cảnh thực tế đổi khác. Bạn định đi thẳng một mạch tới công ty, thấy đường tắc thì tính ngay được đường vòng khác.

Thứ ba là giúp con người thích nghi, cải tạo thế giới và cải tạo chính mình. Đây là chức năng cao cấp nhất. Nhờ tâm lý, con người không chỉ thích nghi thụ động với môi trường như con vật, mà còn chủ động biến đổi thế giới xung quanh, từ xây nhà, làm ruộng tới sáng chế máy móc, và biến đổi cả chính bản thân mình bằng việc tự học, tự rèn luyện, tự sửa tính.

Ba tầng theo thời gian tồn tại

Đến đây chắc bạn thắc mắc: tâm lý nhiều thứ như vậy, làm sao phân loại cho gọn. Cách phổ biến nhất là chia theo thời gian tồn tại, thành ba tầng. Ẩn dụ dễ nhớ nhất là thời tiết.

Quá trình tâm lý giống một cơn mưa: có mở đầu, có diễn biến, có kết thúc rõ ràng, diễn ra trong thời gian ngắn. Nhóm này gồm quá trình nhận thức (cảm giác, tri giác, trí nhớ, tư duy, tưởng tượng), quá trình cảm xúc, và quá trình ý chí.

Trạng thái tâm lý giống một ngày âm u kéo dài cả buổi: không có điểm mở đầu và kết thúc rõ rệt, nhưng nó làm nền cho các hoạt động tâm lý khác diễn ra bên trên. Sự chú ý là một trạng thái. Tâm trạng vui hay buồn kéo dài cả ngày cũng vậy.

Thuộc tính tâm lý giống khí hậu của cả một vùng miền: hình thành rất lâu, ổn định, bền vững, khó thay đổi. Đây là xu hướng, tính cách, khí chất, năng lực, những thứ làm nên màu sắc riêng của mỗi nhân cách.

Ba tầng này không tách rời nhau. Những cơn mưa lặp đi lặp lại đủ lâu thì thành khí hậu, và ngược lại, khí hậu quyết định phần lớn chuyện hôm nay trời có mưa hay không.

Hai cách chia còn lại

Cách thứ hai là chia theo mức độ ý thức. Có những hiện tượng tâm lý bạn ý thức rõ ràng và kiểm soát được, như khi đang cân nhắc một quyết định có chủ đích. Lại có những hiện tượng chưa được ý thức, nằm ở tầng tiềm thức hoặc vô thức, giống phần chìm của tảng băng trôi: nó chi phối hành vi mà bản thân không hề hay biết.

Cách thứ ba là chia theo phạm vi. Hiện tượng tâm lý cá nhân là của riêng từng người. Hiện tượng tâm lý xã hội là của cả một nhóm hay một cộng đồng: phong tục, tập quán, dư luận xã hội, tâm trạng đám đông.

Ba cách chia này không loại trừ nhau. Cùng một hiện tượng có thể gọi tên theo cả ba trục cùng lúc, tùy bạn đang muốn nhìn nó từ phía nào.